Hành hương Rome nhân dịp Năm Thánh - 10/2025

[Văn Khoa]

Em không ngạc nhiên khi họ không cho chụp hình trong Nhà Nguyện Sistine. Họ cấm cũng đúng vì số lượng du khách xếp hàng dài ở ngoài để được vào xem. Nếu ai cũng đứng ngắm, vặn tới vặn lui, chụp đủ kiểu, đổi chỗ chụp, thì chắc chỉ vài trăm du khách được xem thay vì cả vài ngàn. Nhưng cho dù họ cho chụp hình, trần của Sistine Chapel rất cao và rất dài, do đó rất khó chụp tất cả, trừ khi máy ảnh được để trên xe, đẩy từ đầu đến cuối nhà nguyện rồi ghép lại.

Tuy cấm, nhưng em chụp lén được một phần của trần nhà.

Sistine Chapel by Dat's Photos, on Flickr

Chỉ có một giải pháp là mua sách trong Gift Shop khi ra về. Em mua quyển sách sau được in bởi VBT Vatican, quyển sách này chứa tất cả những tranh vẽ của Michelangelo và Raphael, hai thiên tài được Vatican thâu nhận để vẽ trang trí cho Sistine Chapel và các phòng. Chụp hình không thể nào diễn tả được các đường nét sắc sảo, màu sắc, và nét mặt của các nhân vật được vẽ.

IMG_9891 by Dat's Photos, on Flickr

Em gỡ hai trang lớn ra dể chụp lại toàn cảnh của Sistine Chapel Ceiling và bức tranh The Last Judgement trên bức tường ở cuối Chapel.

Sistine Chapel 1 by Dat's Photos, on Flickr

The Last Judgement by Dat's Photos, on Flickr

[Văn Khoa]

Vatican có cả ngàn phòng nhưng chỉ có một số phòng du khách được vào xem. Trong số này có bốn phòng nổi tiếng vì từng là nơi cư ngụ của ĐGH Julius II. Dĩ nhiên, vì lý do đó mà bốn phòng này được trang trí bởi danh họa Raphael. Bốn phòng này mang tên: Stanza della Segnatura, Stanza di Eliodoro, Stanza dell’Incendio del Borgo, và Sala di Costantino. Bác JL đã cho xem qua phòng Sala di Costantino (Phòng Constantine) với bức tranh The Donation of Rome, một trong bốn bức tranh vẽ trên tường. Em có ghé qua phòng này và chụp một bức fresco khác mang tên Battle of the Milvian Bridge. Chụp các frescoes rất khó vì lý do là chúng quá lớn, chụp nghiêng thì lấy hết, nhưng chẳng thấy gì rõ ràng. Đứng trực diện chụp thì mất cảnh ở ven tranh rất nhiều.

Battle of the Milvian Bridge, Trận Chiến Bên Cầu Milvian tả cảnh tranh hùng khanh tướng giữa hai hoàng đế Constantine I và Maxentius vào năm 312 để xem ai sẽ là một hoàng đế duy nhất cho cả Đế Chế La Mã. Constantine I truy đuổi Maxentius đến bờ sông Tiber bên cạnh cầu Milvian và Maxentius tử trận nơi đây. (Constantine I và Maxentius hai anh em rể.)

Stanza of Constantine Battle at the Milvian Bridge by Dat's Photos, on Flickr

Phần giữa quan trọng của bức tranh. HĐ Constantine cưỡi ngựa bên tay trái.

Stanza of Constantine Battle at the Milvian Bridge 1 by Dat's Photos, on Flickr

[Văn Khoa]

Trong Stanza dell’Incendio del Borgo, em chụp dược một bức fresco lớn tả lại Cuộc Hỏa Hoạn Ở Borgo ngay tại Rome. Tuy mang tên như vậy, Raphael chia bức tranh làm hai phần với ba cột La Mã ngay chính giữa: bên phải của bức tranh là cảnh cháy tại Borgo với hậu cảnh là VCTĐ cũ, bên trái bức tranh là cảnh chạy loạn của Thành Troy sau khi thành mất vào tay quân Hy Lạp. Thi hào Hy Lạp Homer chấm dứt tập thơ Iliad bằng Thành Troy thất thủ và thi hào La Mã Virgil tiếp tục cảnh chạy loạn sau khi thành mất trong tập thơ Aeneid, với cảnh người hùng Thành Troy Aeneas cõng cha già yếu Anchises, đưa dẫn gia dình về phía Tây để sau này con cháu lập nên Rome.

Fire in the Borgo by Dat's Photos, on Flickr

Cảnh chữa cháy Borgo.

Fire in the Borgo 1 by Dat's Photos, on Flickr

Cảnh lánh nạn Thành Troy.

Aeneas carrying his father Anchises in the Borgo Fire by Dat's Photos, on Flickr

Bernini tạc một nhóm tượng bất hủ Aeneas vác Anchises trên vai. Nhóm tượng này được trưng trong VBT Borghese. Vì họ cấm chụp hình nên em mua một quyển sách về chụp lại.

Aeneas carrying his father Anchises fleeing Troy by Dat's Photos, on Flickr

[Văn Khoa]

Nét tạc Aeneas thần sầu của Bernini.

Aeneas headshot by Dat's Photos, on Flickr

IMG_9895 by Dat's Photos, on Flickr

[joseph.luong]

Tấm bác Văn Khoa chụp trần nhà Sistine Chapel làm em nhớ lại chuyến đi 2015. Đi sáng sớm nên có ánh sáng mặt trời làm cả Nhà nguyện sáng hơn, không như lần này đi buổi tối mất rất nhiều chi tiết. Em còn nhớ ngồi rất lâu và ngước nhìn lên trần nhà. Cái hay ở chỗ các bức họa được vẽ một cách tài tình khi ngồi ở dưới nhìn lên lại có cảm giác không gian 3D. Phải ngồi tận nơi mới thấy được.
Nhưng nhờ bác mua sách và tốn công chụp lại 2 tấm nổi tiếng của nhà nguyện Sistine mà em có thể ngồi nhìn lại từng chi tiết, điều mà hầu như đến tận nơi đây không thể nào thấy được.

Cám ơn bác cho biết thêm về các Stanza trong VBT Vatican. Trước khi đi em không tìm hiểu nhiều về các phòng nơi đây nên không biết đâu là đâu. Chỉ thấy Sala di Constantino rất ấn tượng với toàn bộ từ tường lên đến trần đều được vẽ thật đẹp nên em mới nán lại ngắm các bức ảnh. Đúng như bác nói để chụp trọn bức tường nơi đây thật không dễ chút nào.

Còn về bức tượng của Bernini bác chụp qua sách trong VBT Borghese thì đúng là thần sầu. Ngoài khuôn mặt được khắc lên một cách tài tình, nhất là chi tiết ở cặp mắt, thì em còn cảm nhận được nét sống động khi bàn tay của Anchises nhấn tựa vào vai con. Được xem tận mắt chắc là rất thích.

[joseph.luong]

The Last Judgement by Dat's Photos, on Flickr

Em xin phép up lại tấm ảnh Cuộc Phán Xét Chung mà bác Văn Khoa chụp lại từ sách. Em thử "Reply with quote" nhưng không được nên xin up thẳng từ Flickr của bác.

Sẵn có tấm The Last Judgement nên em xin chia sẻ vài điều về bích họa nổi tiếng này. Bức hoạ được Michelangelo vẽ khi về già. Ông bắt đầu vẽ vào khoảng độ 60 tuổi và hoàn thành vào lúc 66 tuổi. So với trần nhà Sistine thì lúc này bức họa này cho thấy tư duy sâu sắc hơn, nhất là về sự chết và cứu rỗi.

Nhân vật trung tâm là Chúa Giêsu với hình ảnh mạnh mẽ, uy quyền với cánh tay phải vươn lên để chuẩn bị xét xử mọi người trong cuộc phán xét cuối cùng. Tuy không thấy rõ nhưng trên bàn tay Chúa có lỗ đinh, và rõ nhất là ở phần cạnh sườn với vết đâm.

Bao quanh Ngài là Đức Mẹ, và các Thánh. Đức Mẹ ngồi bên cạnh Chúa Giêsu với tư thế quay đầu cam chịu vì không còn có thể can thiệp vào quyết định nhưng chỉ có thể chờ đợi Sự Phán Xét cuối cùng của Chúa Giêsu.

Các Thánh được Michelangelo vẽ với những vật dụng kèm với nhân vật để nhắc cho người xem các vị Thánh đó là ai. Như Thánh Phêrô (Peter) được vẽ tay cầm chìa khoá, Th. Sebastian (bên phải khung hình) tay nắm một nắm tên vì nhắc đến câu chuyện ngài bị bắn rất nhiều mũi tên nhưng không chết ngay, Th. Nữ Catherine thành Alexandria (bên cạnh Th. Sebastian) với một phần của chiếc bánh xe có răng cưa vì ngài bị tử hình bằng bánh xe gai nhưng nó đã bị vỡ tan khi bà chạm vào. Điều thú vị là Thánh Bartholomew (đứng dưới chân trái Chúa Giêsu) với tay phải cầm con dao và tay trái cầm một bộ da người. Th. Ba-tô-lô-mê-ô bị lột da và trảm. Thú vị ở chỗ chính Michelangelo đã vẽ khuôn mặt của mình trên bộ da người.

Cuộc Phán Xét Chung dựa trên Phúc Âm theo Thánh Matthew 25:31-46. Ngoài ra Michelangelo dựa trên các đoạn Thánh Kinh như “Người truyền cho chúng tôi phải ​rao giảng cho dân, và long trọng làm chứng rằng chính Người là Đấng Thiên Chúa đặt làm thẩm phán, để xét xử kẻ sống và kẻ chết.” (Cv 10:42).
Sách Khải Huyền chương 8,9,11 khi nhắc đến việc Thiên thần thổi loa.

Ở trung tâm của phần dưới bích hoạ là các thiên thần của Ngày tận thế đang đánh thức người chết bằng tiếng kèn dài. Ở bên trái, những người phục sinh với cơ thể của họ khi họ bay lên thiên đường (Sự phục sinh của xác thịt), ở bên phải, các thiên thần và ác quỷ chiến đấu để làm cho những người bị nguyền rủa rơi xuống hoả ngục. Và cuối cùng bên phải là hình ảnh hoả ngục.

Trong phần hoả ngục thì Michelangelo vẽ hai nhân vật không có trong Kinh Thánh, nhưng dựa trên thần thoại Hy Lạp và tác phẩm nổi tiếng Divine Comedy - Thần Khúc của đại thi hào Dante Alighieri. Trong phần dưới bích họa có vẽ người lái đò Charon chèo thuyền đưa các linh hồn qua sông Acheron xuống địa ngục. Trong hình Charon đang giơ chèo, và cùng những con quỷ của nó kéo các linh hồn sa hỏa ngục ra trước mặt Minos ở góc phải. Minos là vị phán quan của địa ngục theo thần thoại Hy Lạp và cũng được nhắc đến trong trường ca Thần Khúc. Trong Thần Khúc Minos được miêu tả là có một cái đuôi giống như con rắn và dùng đuôi rắn của mình để chỉ định linh hồn ở hỏa ngục phải xuống tầng thứ mấy. Điều thú vị ở đây là khuôn mặt của Minos.

Theo VBT Vatican và các nguồn em đọc được thì khi bức bích hoạ này được Michelangelo đã vẽ hầu như tất cả (trong hơn 300 nhân vật) đều trần trụi. Điều này gây tranh cãi rất nhiều, đặc biệt từ Biagio da Cesena, một linh mục và quan chức cấp cao Tòa Thánh (Trưởng Nghi Lễ - Papal Master of Ceremonies) đã gay gắt lên tiếng phản đối các nhân vật khoả thân trong tranh khi được đặt ở trong một nhà nguyện. Ông xem tác phẩm này thật đồi bại, xấu hổ và chỉ đáng để ở bếp lò và các quán rượu. Michelangelo cũng không vừa khi đáp trả lại bằng cách đã vẽ khuôn mặt của Lm Biagio vào vai Minos. Và vẽ thêm đôi tai lừa. Chưa dừng lại ở đó, Michelangelo còn vẽ thêm một chi tiết vốn không có trong tác phẩm Thần Khúc. Đó là một con rắn cắn vào bộ phận “nhạy cảm” của Minos.

Sau này trong thời kỳ Phản Cải cách, Giáo hội Công giáo trở nên khắt khe hơn với nghệ thuật khỏa thân và đã bắt đầu “chiến dịch lá sung”. Bức bích họa này được giao cho học trò của Michelangelo, Daniele da Volterra, để thực hiện việc vẽ thêm quần áo để che chắn các nhân vật.

[Văn Khoa]

Wow, cám ơn bác JL đã giải thích tường tận về tấm fresco The Last Judgement, em không ngờ là tấm tranh đó bao hàm nhiều chi tiết dến như vậy! Vì ngoại đạo, em xem thì xem thôi chứ đâu hiểu gì nhiều!

Em đi sang phòng Stanza della Segnatura. Phòng này từng là thư viện riêng của ĐGH Julius II với hai tấm frescos lừng lẫy có ý nghĩa rất sâu đậm, đó là La disputa del sacramento (Disputation of the Sacrament) và Scuola di Atene (School of Athens). Raphael hoàn tất hai tấm tranh này trong khoảng 1509-1510. Nếu bác JL có thời giờ thì xin bàn về tấm Disputation of the Sacrament với kiến thức về TCG của bác.

DSC_5274 by Dat's Photos, on Flickr

Còn tấm tranh School of Athens (Trường Phái Athens), em chụp được hai tấm hình rộng và hẹp.

Stanza della Segnatura - Scuola di Atene by Dat's Photos, on Flickr

Stanza of Segnatura - School of Athens 1 by Dat's Photos, on Flickr

Nhưng muốn tìm hiểu về ý nghĩa của bức fresco thì trước hết phải nhận ra Raphael đã bao gồm những hiền triết và các nhà khoa học tên tuổi nào trong bức tranh. Em đã phải chụp hai tấm hình trong một quyển sách khác về Vatican để có thêm chi tiết về các nhân vật trong fresco, các bác phải đối chiếu hai tấm ảnh sau. Hy vọng các bác tìm dược Raphael!

IMG_9906 by Dat's Photos, on Flickr

IMG_9907 by Dat's Photos, on Flickr

[Văn Khoa]

Trong thời buổi tân tiến AI, em hỏi ChatGPT là bức fresco 'School of Athens' có những ý nghĩa gì thì câu trả lời như sau. May quá, em không phải nặn óc làm chết thêm mấy tế bào óc còn lại.

Trường phái Athens của Raphael (1509–1511) là một kiệt tác của chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng, tượng trưng cho sự tổng hợp của triết học cổ điển, khoa học và nghệ thuật với học thuyết Cơ đốc giáo. Nó mô tả một cuộc tụ họp lý tưởng của hơn 50 triết gia Hy Lạp cổ đại trong một hội trường lớn, lấy cảm hứng từ La Mã, tôn vinh lý trí của con người và việc theo đuổi sự thật.

Ý nghĩa chính và biểu tượng:

Plato và Aristotle ở Trung tâm: Chủ đề cốt lõi là sự tương phản giữa chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa kinh nghiệm. Plato (trái) chỉ lên bầu trời, đại diện cho lý thuyết của ông về các hình thức trừu tượng, siêu hình, trong khi Aristotle (phải) ra hiệu xuống, đại diện cho kiến thức thực nghiệm và quan sát thế giới vật chất.

Tổng hợp tư tưởng: Raphael tập hợp các nhà tư tưởng sống ở những thời điểm khác nhau, bao gồm Pythagoras, Euclid và Diogenes, gợi ý một lịch sử thống nhất về kiến thức.

Chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng: Được Giáo hoàng Julius II ủy quyền cho thư viện riêng của mình, bức tranh liên kết triết học ngoại giáo với tư tưởng Cơ đốc giáo, chứng minh rằng việc theo đuổi kiến thức hợp lý tương thích với đức tin.

Kiến trúc cổ điển: Khung cảnh gợi nhớ đến các phòng tắm nước nóng La Mã hoặc Vương cung thánh đường St. Peter, nhấn mạnh trật tự, hài hòa và sự hồi sinh của thời cổ đại.

Chân dung đương đại: Raphael bao gồm các bức chân dung của các đồng nghiệp của mình trong bối cảnh - mô tả Michelangelo là Heraclitus, Leonardo da Vinci là Plato và chính anh ta - để tôn vinh các nghệ sĩ thời Phục hưng là những người kế thừa trí tuệ của người Hy Lạp.

Các vị thần của trí tuệ: Các tác phẩm điêu khắc của Apollo (thần âm nhạc và nghệ thuật) và Athena (nhần của trí tuệ và lý trí) giám sát hội đồng.

Bức tranh đóng vai trò như một cầu nối giữa thần học, triết học và thơ ca trong Stanza della Segnatura của Vatican, đại diện cho đỉnh cao trí tuệ của nhân loại.

Chú thích của em: hai nhân vật chính giữa bức tranh là Plato bên trái và Aristotle bên phải, cả hai đều là triết gia Hy Lạp và Plato là thầy của Aristotle. Cũng trong bức tranh, tượng Apollo nắm bên trái và Athena nằm bên phải. Mời các bác xem thêm lời bình rất hay của hai học giả về bức fresco này.

https://smarthistory.org/raphael-school-of-athens/

[joseph.luong]

DSC_5274 by Dat's Photos, on Flickr

IMG_9907 by Dat's Photos, on Flickr

Bài viết hơi dài, em mời bác Văn Khoa pha ly cà phê rồi nhâm nhi mà đọc.

Cám ơn bác Văn Khoa đã post lên 2 kiệt tác của Raphael ở VBT Vatican. Em xin phép treo lại 2 bức này ở trên để tiện theo dõi. Hai bức này nằm trên hai bức tường đối diện nhau và Raphael chắc chắn có dụng ý khi đặt hai tác phẩm trong cùng 1 phòng. Trong khi School of Athens là tác phẩm mang ý nghĩa về Triết học và lý trí con người, thì Cuộc tranh luận về Bí tích Thánh Thể (Disputation over the Most Holy Sacrament) là lời tuyên xưng về Thần học và đức tin mặc khải.

Bác đã bàn về School of Athens, thì em xin chia sẻ vài điều về bức Disputation over the Most Holy Sacrament - Cuộc tranh luận về Bí tích Thánh Thể:

Bức tranh được chia thành hai phần rõ rệt, đại diện cho hai tình trạng của Hội Thánh (trong mầu nhiệm Hiệp thông các Thánh).

Phần trên của bức tranh là đại diện cho GH Khải Hoàn - Church Triumphant trên thiên đàng với nhân vật trung tâm là Chúa Giêsu Phục Sinh. Bên cạnh Ngài là Đức Mẹ và Gioan Tẩy Giả. Hai bên là các nhân vật Tân Ước và Cựu Ước được sắp xếp đan xen giữa các tông đồ, các thánh với các tổ phụ, tiên tri và ngôn sứ . Ví dụ bên phải ngoài cùng là Thánh Phaolô, rồi tổ phụ Abraham, Thánh Gia-cô-bê Tiền (tông đồ), Moses (tiên tri), Thánh Tê-pha-nô.

Phần dưới đại diện Giáo hội Lữ hành, hay GH Chiến đấu - Church Militant ở trần thế. Thành phần trong tranh bao gồm các Giáo hoàng, Giám mục, linh mục, thần học gia, nghệ sĩ đang quy tụ quanh bàn thờ. Trên bàn thờ có Mặt Nhật - Monstrance và trong mặt nhật là Mình Thánh Chúa - Holy Eucharist.

Trong bức hoạ còn có 1 trục dọc ở giữa kết nối trời và đất qua ba Ngôi vị: Chúa Cha - God the Father. Chúa Giêsu là Con. Và dưới, hình chim bồ câu, là biểu tượng cho Chúa Thánh Thần - Holy Spirit. Đây là mầu nhiệm Chúa Ba Ngôi. Một Chúa nhưng 3 Ngôi vị.

Hai bên Chúa Thánh Thần là 4 thiên thần đang mở 4 cuốn sách. Đó là 4 sách Tin Mừng Matthew, Mác-cô, Luca và Gio-an. Phần này mang ý nghĩa Chúa Thánh Thần linh hứng cho các tác giả viết các sách của Kinh Thánh. Nói cách khác, Kinh Thánh là Lời Thiên Chúa trong ngôn ngữ loài người, nơi Ngài mượn bàn tay con người để ghi lại thông điệp cứu độ, và cho ta biết về Ngài.

Cuối cùng kết thúc ở trục dọc này là Mình Thánh Chúa. Trong Thánh Lễ, khi linh mục đọc Lời Truyền Phép (Words of Consecration) bánh sẽ trở nên chính Chúa Giêsu bao gồm tất cả Mình, Máu, Linh hồn, và Thần tính (body, blood, soul and divinity) của Ngài. Bản thể của bánh biến mất hoàn toàn và đã thực sự trở thành bản thể của Chúa Kitô, dù hình dáng và đặc tính bên ngoài vẫn không thay đổi. Được gọi là biến thể - transubstantiation.

Đây là một Mầu nhiệm (Mystery). Mầu nhiệm không phải là một bí ẩn cần giải mã hay một bài toán đố, mà là một Sự Thật Đức Tin vượt quá trí tuệ hữu hạn của con người trước một Thiên Chúa vô hạn.
Và tất cả những Mầu nhiệm này được Thiên Chúa “vén màn” (gọi là mạc khải - revelation) để con người có thể biết được Thiên Chúa. Ngài đã mạc khải cho con người trọn vẹn qua Chúa Giêsu. Kế đến là qua Thánh Kinh và Thánh Truyền.

Điển hình là mầu nhiệm Thánh Thể mà Raphael đã vẽ. Tất cả những gì giáo hội hiểu về bí tích Thánh Thể này đã được Chúa Giêsu mạc khải cho các Tông Đồ. Được viết lại qua các sách Tin Mừng, vd, Tin Mừng Gioan chương 6 . Sau đó đã được truyền lại (Thánh Truyền) cho các Tông Đồ, rồi những môn đệ của các ngài, các giáo phụ cho đến ngày hôm nay.

Ngoài Kinh Thánh thì bản văn cổ nhất nhắc đến việc cử hành Thánh Thể là trong cuốn Didache (viết khoảng 70-100 CN). Đây có thể xem là cuốn giáo lý sơ khai của Giáo hội. Hai vị giáo phụ thời sơ khai cũng đã viết về mầu nhiệm này chính là Thánh Inhaxiô An-ti-ô-ki-a/ Ignatius of Antioch (khoảng năm 107-110 CN) và Thánh Jus-ti-nô Tử đạo / Justin Martyr (khoảng năm 150 CN).

Và trong bức tranh của Raphael có vẽ 2 vị thánh ấy. Là 2 người đứng hai bên Mình Thánh Chúa. Một vị chỉ vào Thánh Thể, và vị kia thì chỉ tay lên trời. Cử chỉ của các ngài gợi nhắc đến Plato và Aristotle ở bức tường đối diện.
​Trong khi các triết gia ở Trường học Athens chỉ tay lên trời và đất để tìm kiếm chân lý, thì ở đây, Raphael chỉ cho ta thấy Chân Lý ấy đã trở nên hữu hình nơi Bí tích Thánh Thể.

​Đúng như Thông điệp Fides et Ratio của Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã viết:
​"Đức tin và Lý trí giống như hai cánh của tinh thần con người bay bổng trên con đường chiêm ngưỡng Chân Lý."

​Triết học (Lý trí) đặt ra câu hỏi, và Thần học (Đức tin) đưa đến câu trả lời. Nơi Bí tích cực thánh, trời và đất, hữu hạn và vô biên đã thực sự gặp gỡ trong tình yêu của Thiên Chúa.

Cám ơn bác Văn Khoa đã cho em xem 2 kiệt tác này của Raphael. Nhờ bác em mới học thêm nhiều điều thật hay.

Em cũng xin chia sẻ link Youtube video bàn rõ hơn về bức ảnh này qua góc nhìn Công giáo:
https://youtu.be/m5kyUqjSxos?si=meyZNFYhBzWsHNkG

[Văn Khoa]

Cám ơn bác JL đã giải thích tường tận ý nghĩa của bức tranh La disputa del sacramento. Em nghĩ khách du lịch không thể có một khái niệm về sự uyên thâm của Raphael khi vẽ hai bức frescoes này. Nếu hiểu theo ý của Raphael thì người ta phải xem bức Scuola di Atene trước, với hữu hạn của triết học giữa những ý tưởng cao siêu và những gì trần tục trước mắt. Sau đó mới quay sang bức tranh La disputa del sacramento để vượt khỏi cái giới hạn triết lý đó và để đạt đến tri thức ở một trình độ cao hơn, đó là thần học. Em phải công nhận đay là lần đầu tiên em được học hỏi nhiều điều về hai kiến thức triết học và thần học qua hai kiệt tác của Raphael, ít ra từ lăng kính TCG.